دیابت و بیماریهای قلبی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. دیابت، به ویژه دیابت نوع ۲، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را به طور چشمگیری افزایش میدهد. این افزایش خطر، به دلیل تأثیر دیابت بر عوامل مختلفی از جمله سطح قند خون، فشار خون، کلسترول و التهاب در بدن است. هدف این مقاله، بررسی چگونگی این ارتباط و ارائه اطلاعات کاربردی برای پیشگیری و مدیریت این خطر است.
تاثیر دیابت بر قلب
دیابت، به عنوان یک اختلال متابولیک، تأثیرات گستردهای بر سیستمهای مختلف بدن از جمله سیستم قلبی و عروقی دارد. این تأثیرات، افراد مبتلا به دیابت را در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به بیماریهای قلبی-عروقی قرار میدهد که از عوامل اصلی مرگ و میر در این گروه از بیماران به شمار میرود.
دیابت از طریق چندین مکانیسم، سلامت قلب و عروق را تحت تأثیر قرار میدهد:
آترواسکلروز (تصلب شرایین): یکی از شایعترین عوارض قلبی در افراد دیابتی، آترواسکلروز یا سخت شدن دیواره عروق کرونر است. در این فرآیند، رسوبات چربی (پلاک) در دیواره داخلی عروق خونی که وظیفه خونرسانی به قلب را بر عهده دارند، تجمع مییابد. این پلاکها با گذشت زمان ضخیمتر شده و باعث تنگی عروق و کاهش جریان خون به قلب میشوند. پارگی این پلاکها میتواند منجر به تشکیل لخته خون و انسداد کامل رگ شود که نتیجه آن حمله قلبی (MI) یا سکته قلبی است.
التهاب مزمن: افزایش سطح قند خون (هایپرگلیسمی) در دیابت، منجر به ایجاد التهاب مزمن در سراسر بدن میشود. این التهاب، به دیواره عروق خونی آسیب رسانده و روند آترواسکلروز را تسریع میکند.
فشار خون بالا (هایپرتنشن): دیابت اغلب با فشار خون بالا همراه است. فشار خون بالا، فشار بیشتری به قلب وارد کرده و خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی، از جمله حمله قلبی و سکته مغزی را افزایش میدهد.
اختلال در عملکرد اندوتلیال: اندوتلیوم، لایه داخلی عروق خونی است که نقش مهمی در تنظیم جریان خون و جلوگیری از تشکیل لخته خون دارد. دیابت باعث اختلال در عملکرد اندوتلیوم شده و این امر خطر بروز مشکلات قلبی-عروقی را افزایش میدهد.
اختلالات چربی خون (دیس لیپیدمی): دیابت اغلب با اختلالات چربی خون از جمله افزایش سطح کلسترول بد (LDL)، کاهش سطح کلسترول خوب (HDL) و افزایش تریگلیسیرید همراه است. این اختلالات، خطر آترواسکلروز را افزایش میدهند.
کاردیومیوپاتی دیابتی: دیابت میتواند به طور مستقیم بر عضله قلب تأثیر گذاشته و باعث کاردیومیوپاتی شود. در این وضعیت، عضله قلب ضعیف شده و توانایی پمپاژ خون به طور مؤثر کاهش مییابد که میتواند منجر به نارسایی قلبی شود.
علائم بیماریهای قلبی ناشی از دیابت
بیماریهای قلبی عروقی یکی از عوارض جدی و شایع دیابت هستند. در مراحل ابتدایی، این بیماریها اغلب بدون علامت و خاموش پیشرفت میکنند. با این حال، با تشدید تأثیر دیابت بر قلب و پیشرفت بیماری، علائم و نشانههایی بروز میکنند که توجه به آنها برای تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عواقب جدی ضروری است. شدت و نوع این علائم به نوع خاص بیماری قلبی و میزان پیشرفت آن بستگی دارد. در ادامه، به بررسی جامع این علائم میپردازیم:
- تنگی نفس در هنگام فعالیت بدنی یا حتی در حالت استراحت، میتواند از نشانههای نارسایی قلبی یا سایر مشکلات قلبی مرتبط با دیابت باشد.
- خستگی غیرمعمول حتی پس از استراحت کافی، میتواند نشانهای از کاهش عملکرد قلب در پمپاژ خون باشد.
- سرگیجه و ضعف میتواند ناشی از کاهش جریان خون به مغز به دلیل مشکلات قلبی باشد.
- ضربان قلب نامنظم، شامل ضربانهای سریع (تاکیکاردی)، کند (برادیکاردی) یا نامنظم، میتواند نشانهای از آسیب به سیستم الکتریکی قلب باشد که در افراد دیابتی شایع است.
- تجمع مایعات در پاها و مچ پا، به دلیل نارسایی قلبی و کاهش توانایی قلب در پمپاژ خون، میتواند رخ دهد.
- احساس فشار، سفتی، سنگینی یا درد در قفسه سینه که ممکن است به بازوها (به خصوص بازوی چپ)، گردن، فک، شانهها یا پشت انتشار یابد، از علائم کلاسیک آنژین صدری (درد قفسه سینه ناشی از کاهش خونرسانی به عضله قلب) است.
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است:
- احساس ناراحتی یا درد در قفسه سینه هنگام فعالیت بدنی یا ورزش
- درد قفسه سینه همراه با خستگی شدید یا تنگی نفس
- ضربان قلب بالاتر از ۱۰۰ ضربه در دقیقه در حالت استراحت
- اختلال نعوظ در مردان جوان
توصیه مهم: در صورت مشاهده هر یک از علائم ذکر شده، به خصوص در افراد مبتلا به دیابت، مشاوره با متخصص قلب و عروق یا متخصص غدد ضروری است. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب میتواند از پیشرفت بیماری و بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
عوامل موثر در بروز بیماریهای قلبی ناشی از دیابت
دیابت تأثیرات قابلتوجهی بر سلامت قلب و عروق دارد و تحقیقات نشان میدهند که عوامل متعددی میتوانند خطر ابتلا به بیماریهای قلبی در این افراد را افزایش دهند. مهمترین این عوامل عبارتاند از:
- فشار خون بالا: پرفشاری خون یکی از رایجترین دلایل بروز بیماریهای قلبی در بیماران دیابتی است. این وضعیت با آسیب به عروق خونی و وارد کردن فشار مضاعف به قلب، خطر سکته مغزی، حمله قلبی، مشکلات کلیوی و بیماریهای چشمی را افزایش میدهد.
- کلسترول بالا: سطوح بالای کلسترول و تریگلیسیرید در افراد مبتلا به دیابت شایع است که خطر بیماریهای قلبی را تشدید میکند. اگرچه ژنتیک نقش مهمی در این زمینه دارد، اتخاذ سبک زندگی سالم، شامل تغذیه مناسب و فعالیت بدنی، میتواند به کنترل چربی خون کمک کند.
- چاقی: چاقی، که در میان بیماران دیابتی شایعتر است، تأثیر منفی بر قند خون، فشار خون و سطح چربی خون دارد و خطر ابتلا به بیماری قلبی را افزایش میدهد.
- سبک زندگی کمتحرک: عدم فعالیت بدنی باعث افزایش وزن و فشار خون میشود و احتمال بیماری قلبی را بیشتر میکند.
- سیگار کشیدن: سیگار کشیدن اثرات منفی دیابت بر قلب را تشدید کرده و خطر بیماریهای قلبی را افزایش میدهد. دیابت و مصرف سیگار بهطور همزمان میتوانند شریانها را باریک کرده و خونرسانی به قلب و مغز را کاهش دهند.
درمان بیماریهای قلبی ناشی از دیابت
برای شناسایی مشکلات قلبی-عروقی، پزشک ابتدا سابقه پزشکی فرد و علائم او را بررسی کرده و سابقه بیماریهای قلبی در خانواده را ارزیابی میکند. معاینات فیزیکی همراه با آزمایش خون برای اندازهگیری کلسترول، تریگلیسیرید و قند خون، و همچنین اندازهگیری فشار خون از جمله مراحل اولیه تشخیص هستند. در صورت نیاز، بیمار برای انجام بررسیهای دقیقتر به متخصص قلب ارجاع داده میشود.
درمان شامل تغییر سبک زندگی با رژیم غذایی سالم، ورزش منظم و ترک عادات مضر مانند سیگار کشیدن است. پزشک ممکن است داروهایی مانند لیراگلوتاید، امپاگلیفلوزین، استاتینها یا داروهای کنترل فشار خون تجویز کند. در موارد شدیدتر، درمانهایی مانند مصرف آسپرین برای جلوگیری از لخته خون یا جراحیهایی همچون آنژیوپلاستی و بایپس عروق بهکار میرود. تمامی اقدامات درمانی باید تحت نظر پزشک و متناسب با شرایط بیمار انجام شود.
روش پیشگیری از بیماری قلبی ناشی از دیابت
برای پیشگیری از بیماریهای قلبی ناشی از دیابت، تغییرات قابل توجهی در سبک زندگی فرد باید اعمال شود. این تغییرات نه تنها به بهبود مدیریت دیابت کمک میکند، بلکه خطر ابتلا به مشکلات قلبی را نیز کاهش میدهد. در این راستا، اصلاحات رژیم غذایی، فعالیت بدنی و مدیریت عواملی مانند استرس و وزن از اهمیت ویژهای برخوردار است.
- کنترل قند خون: آزمایش منظم A1C برای نظارت بر میانگین قند خون در ۲ تا ۳ ماه و تلاش برای نگه داشتن آن در محدوده هدف.
- مدیریت فشار خون و کلسترول: فشار خون باید زیر ۱۴۰/۹۰ میلیمتر جیوه و سطح کلسترول در محدوده هدف حفظ شود.
- داروهای تجویزی: مصرف داروهایی برای کنترل قند خون، فشار خون و کلسترول طبق تجویز پزشک.
- رژیم غذایی سالم: مصرف میوهها، سبزیجات، پروتئینهای بدون چربی و غلات کامل میتواند به بهبود سلامت قلب و کنترل قند خون کمک کند. در عین حال، باید از مواد غذایی فراوریشده، چربیهای ترانس و نوشیدنیهای الکلی اجتناب کرد. این رژیم غذایی نه تنها برای کنترل دیابت موثر است، بلکه به کاهش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی نیز کمک میکند.
- فعالیت بدنی منظم: ورزش منظم باعث افزایش حساسیت بدن به انسولین و کنترل بهتر قند خون میشود. توصیه میشود افراد حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت فیزیکی با شدت متوسط انجام دهند، مانند پیادهروی یا دوچرخهسواری. این فعالیتها علاوه بر بهبود وضعیت قند خون، خطر بیماریهای قلبی را کاهش میدهند.
- مدیریت وزن: کاهش وزن به میزان ۵ تا ۷ درصد از وزن بدن میتواند تأثیر قابل توجهی در کنترل قند خون و تریگلیسیریدها داشته باشد. حفظ وزن سالم برای مدیریت دیابت و کاهش خطر بیماریهای قلبی ضروری است.
- مدیریت استرس: استرس میتواند فشار خون را افزایش دهد و به رفتارهای ناسالم مانند پرخوری یا نوشیدن الکل منجر شود. برای مقابله با استرس، توصیه میشود به مشاور مراجعه کرده، مدیتیشن یا تنفس عمیق را تمرین کنید و از حمایت اجتماعی خانواده و دوستان بهرهمند شوید.
- خواب کافی: استراحت کافی و خواب ۶ تا ۸ ساعته در شبانهروز به کاهش سطح هورمونهای مرتبط با استرس و بهبود سلامت عمومی بدن کمک میکند.
جمع بندی دیابت و بیماریهای قلبی
دیابت و بیماریهای قلبی ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. دیابت با افزایش قند خون، به عروق خونی و اعصاب آسیب میرساند و خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی مانند حمله قلبی، سکته مغزی، نارسایی قلبی و کاردیومیوپاتی را به طور چشمگیری افزایش میدهد. افراد دیابتی نه تنها بیشتر در معرض این بیماریها هستند، بلکه ممکن است در سنین پایینتر و با شدت بیشتری به آنها مبتلا شوند. کنترل قند خون، فشار خون و کلسترول، همراه با تغییر سبک زندگی مانند تغذیه سالم و ورزش منظم، نقش حیاتی در پیشگیری و مدیریت این عوارض دارد.
