ایست قلبی، یک وضعیت اورژانسی است که با توقف ناگهانی عملکرد قلب، تنفس و هوشیاری مشخص میشود. این رویداد معمولاً در اثر اختلال در سیستم الکتریکی قلب رخ میدهد که باعث از کار افتادن آن و قطع جریان خون به اندامها میشود. عواقب ایست قلبی در صورت عدم اقدام سریع و مؤثر، اغلب مرگبار است. با توجه به اهمیت بالای این موضوع در بهداشت عمومی، شناخت عوامل خطر و جمعیتهای در معرض خطر، نقش بسیار مهمی در پیشگیری و درمان این عارضه ایفا میکند. در این مقاله، به بررسی دقیق عوامل خطر ایست قلبی، گروههای پرخطر و راهکارهای پیشگیری و درمان این بیماری پرداخته خواهد شد.
ایست قلبی چیست؟
ایست قلبی وضعیتی اورژانسی است که در آن فعالیت الکتریکی قلب به طور ناگهانی مختل شده و قلب از تپش باز میایستد. این اختلال در ریتم قلب، به نام آریتمی، باعث قطع جریان خون به مغز و سایر اندامها میشود. در این وضعیت، فرد ممکن است وارد کما شود. اگر تیم پزشکی موفق به بازگرداندن فعالیت قلب از طریق روشهای احیای قلبی شود، زندگی بیمار حفظ میشود، اما در غیر این صورت، با مرگ بر اثر ایست قلبی و از دست دادن عملکرد مغز، امکان ادامه حیات وجود نخواهد داشت.
علائم ایست قلبی چیست؟
اگرچه ایست قلبی اغلب بدون علامت قبلی اتفاق میافتد، اما گاهی اوقات علائمی وجود دارد که ممکن است نشاندهنده مشکل قلبی باشند و نیاز به مراقبت پزشکی فوری داشته باشند. این علائم عبارتند از:
- درد قفسه سینه: احساس فشار، سنگینی یا درد در قفسه سینه، گاهی اوقات همراه با انتشار به بازو، شانه، گردن یا فک.
- تنگی نفس: احساس تنگی نفس یا مشکل در تنفس، حتی در هنگام استراحت.
- خستگی مفرط: احساس خستگی غیرعادی و ضعف که با استراحت برطرف نمیشود.
- تپش قلب: احساس تپش قلب نامنظم یا تند.
- سرگیجه یا سبکی سر: احساس سرگیجه یا سبکی سر، بهویژه هنگام ایستادن ناگهانی.
- ورم پاها، مچ پا یا شکم: تورم در پاها، مچ پا یا شکم که ممکن است نشاندهنده احتباس مایعات باشد.
- سرفه خشک: سرفه خشک که ممکن است با خلط خونی همراه باشد.
علائم ایست قلبی ناگهانی
هنگامی که ایست قلبی رخ میدهد، علائم زیر به سرعت ظاهر میشوند:
- از دست دادن هوشیاری: فرد بیهوش شده و به اطراف پاسخ نمیدهد.
- عدم تنفس: فرد نفس نمیکشد یا تنفسهای او سطحی و نامنظم است.
- نداشتن نبض: نبض فرد قابل لمس نیست.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر شما یا یکی از عزیزانتان هر یک از علائم ذکر شده را تجربه کردید، بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید (115). هر دقیقه تأخیر میتواند حیاتی باشد.
علت ایست قلبی چیست؟
ایست قلبی معمولاً به دلیل اختلالات در عملکرد الکتریکی قلب رخ میدهد که منجر به ضربان نامنظم یا متوقف شدن کامل ضربان قلب میشود. سه علت اصلی ایست قلبی عبارتند از:
- اختلالات ریتم قلب (آریتمی): شایعترین علت ایست قلبی، اختلال در ریتم طبیعی قلب است. در این حالت، سیگنالهای الکتریکی که ضربان قلب را کنترل میکنند، دچار اختلال میشوند. فیبریلاسیون بطنی، که در آن قلب به جای پمپاژ خون به صورت بینظم میلرزد، یکی از خطرناکترین انواع آریتمی است.
- بیماریهای قلبی: بیماریهایی مانند کاردیومیوپاتی (بزرگ شدن قلب)، بیماری عروق کرونر (تنگ شدن رگهای قلب) و بیماریهای دریچهای قلب میتوانند باعث ضعف عضله قلب و در نتیجه ایست قلبی شوند.
- بیماری عروق کرونر: تنگ شدن رگهای قلب به دلیل تجمع پلاک، شایعترین عامل خطر برای ایست قلبی ناگهانی است.
- حمله قلبی: آسیب به عضله قلب در اثر حمله قلبی میتواند ریتم قلب را مختل کرده و خطر ایست قلبی را افزایش دهد.
- کاردیومیوپاتی: بزرگ شدن یا ضخیم شدن عضله قلب میتواند به اختلال در عملکرد پمپاژ قلب و افزایش خطر آریتمی منجر شود.
- بیماریهای دریچهای قلب: نشت یا تنگی دریچههای قلب میتواند به فشار بر قلب و افزایش خطر آریتمی منجر شود.
- اختلالات ژنتیکی: برخی اختلالات ژنتیکی مانند سندرم QT طولانی میتوانند باعث افزایش حساسیت قلب به آریتمی شوند.
- عوامل دیگر: عوامل دیگری مانند از دست دادن خون شدید، اختلالات الکترولیتی (تغییرات در سطح سدیم، پتاسیم و منیزیم خون)، برخی داروها و برخی شرایط پزشکی مانند آمبولی ریه نیز میتوانند به ایست قلبی منجر شوند.
علت ایست قلبی در جوانان
ایست قلبی در جوانان، اگرچه نادر است اما اغلب به دلیل مشکلات قلبی مادرزادی رخ میدهد. نقصهای مادرزادی قلب که از بدو تولد وجود دارند، یکی از مهمترین دلایل این مشکل در کودکان و نوجوانان هستند. حتی بزرگسالانی که جراحیهای ترمیمی برای این نقصها انجام دادهاند، در معرض خطر ایست قلبی ناگهانی قرار دارند.
علاوه بر نقصهای ساختاری، اختلالات در سیستم الکتریکی قلب نیز نقش مهمی در ایجاد ایست قلبی در جوانان ایفا میکنند. سندرم QT طولانی و سندرم بروگادا نمونههایی از این اختلالات هستند که باعث ایجاد ریتمهای نامنظم و سریع قلب شده و در صورت عدم کنترل، به ایست قلبی منجر میشوند.
بیماریهای التهابی و عفونی قلب، آریتمیهای مختلف، بیماریهای عروق کرونر، ضربات شدید به قفسه سینه، مصرف برخی مواد مخدر و اختلالات الکترولیتی از عوامل دیگری هستند که میتوانند در بروز ایست قلبی در جوانان موثر باشند.
چه کسانی در معرض ایست قلبی هستند؟
افرادی که در معرض خطر ایست قلبی هستند عبارتند از:
- سابقه خانوادگی بیماری قلبی: اگر اعضای خانواده فرد به بیماریهای قلبی یا ایست قلبی مبتلا بودهاند، احتمال بروز این مشکل در سایر اعضای خانواده بیشتر است.
- فشار خون و کلسترول بالا: این عوامل باعث ایجاد بار اضافی بر قلب و افزایش خطر بروز ایست قلبی میشوند.
- مصرف سیگار و مواد مخدر: مواد مخدر مانند کوکائین و آمفتامینها میتوانند به طور مستقیم بر سیستم قلبی اثر منفی گذاشته و خطر ایست قلبی را افزایش دهند.
- چاقی و دیابت: این شرایط بهطور قابلتوجهی بر سلامت قلب تأثیر گذاشته و خطر بیماریهای قلبی و ایست قلبی را بالا میبرند.
- بیماریهای قلبی موجود: افرادی که به بیماریهای قلبی مانند آریتمی، نارسایی قلبی یا کاردیومیوپاتی مبتلا هستند، بهطور قابل توجهی بیشتر در معرض ایست قلبی قرار دارند.
- کمبودهای تغذیهای: کاهش سطح پتاسیم و منیزیم میتواند باعث ناهنجاریهای الکتریکی در قلب و در نتیجه ایست قلبی شود.
- آپنه انسدادی خواب: این اختلال تنفسی در خواب میتواند به افزایش فشار خون و استرس قلبی منجر شود و خطر ایست قلبی را افزایش دهد.
- افزایش سن: مردان و افراد مسن بیشتر در معرض این خطر هستند.
- نقصهای مادرزادی قلب: مشکلات قلبی موجود از زمان تولد میتوانند منجر به بروز ایست قلبی در هر سنی شوند.
- بیماری مزمن کلیوی: این بیماری باعث کاهش تدریجی عملکرد کلیهها میشود که تأثیر مستقیمی بر سلامت قلب و عروق دارد.
تفاوت ایست قلبی و حمله قلبی چیست؟
ایست قلبی و حمله قلبی دو وضعیت کاملاً متفاوت اما جدی قلبی هستند. حمله قلبی زمانی رخ میدهد که انسداد در یکی از عروق کرونری باعث قطع جریان خون به بخشی از عضله قلب میشود که به دلیل عدم اکسیژنرسانی، بافت قلب دچار آسیب میگردد. این وضعیت معمولاً نتیجه تشکیل لختههای خونی یا پلاکهای چربی است.
از طرف دیگر، ایست قلبی ناشی از اختلال در سیستم الکتریکی قلب است که باعث توقف ناگهانی ضربان قلب میشود و عملکرد پمپاژ قلب متوقف میگردد. برخلاف سکته قلبی، ایست قلبی با انسداد عروق مرتبط نیست، اما حمله قلبی میتواند منجر به ایست قلبی شود زیرا ممکن است سیگنالهای الکتریکی قلب را دچار اختلال کند. بدون اقدامات احیایی سریع مانند احیای قلبی ریوی (CPR) و استفاده از دفیبریلاتور، ایست قلبی اغلب منجر به مرگ میشود.
درمان ایست قلبی
ایست قلبی یک وضعیت اورژانسی است که به دلیل قطع ناگهانی عملکرد قلب، خونرسانی به مغز و اندامها متوقف میشود و در صورت عدم درمان فوری، میتواند منجر به مرگ یا آسیب دائمی مغزی شود.
- تماس با اورژانس (115): اولین اقدام در مواجهه با ایست قلبی، تماس فوری با اورژانس است تا تیم پزشکی در کوتاهترین زمان به محل حادثه برسد.
- شروع احیای قلبی ریوی (CPR): CPR شامل فشردن سریع و محکم قفسه سینه (100 تا 120 بار در دقیقه) است که به جریان خون به مغز و اندامهای حیاتی کمک میکند. اگر در این زمینه آموزشدیده باشید، میتوانید تنفس مصنوعی را نیز در فواصل منظم (بعد از هر 30 فشردن قفسه سینه) اضافه کنید.
- استفاده از دفیبریلاتور (الکتروشوک): دفیبریلاتور دستگاهی است که با ارسال شوک الکتریکی، ریتم قلب را به حالت طبیعی برمیگرداند. این دستگاه در بیمارستانها و مکانهای عمومی موجود است و نحوه استفاده از آن را میتوان یاد گرفت.
- مراقبتهای اورژانسی در بیمارستان: پس از انتقال بیمار به بیمارستان، اقدامات فوری دارویی یا جراحی برای تثبیت وضعیت قلب و جلوگیری از آسیبهای بیشتر انجام میشود.
درمان بلندمدت ایست قلبی
پس از درمان اولیه و نجات بیمار از ایست قلبی، نیاز است علت بروز این مشکل شناسایی و برطرف شود تا از وقوع مجدد آن جلوگیری گردد. روشهای درمانی بلندمدت به منظور کنترل و پیشگیری از ایست قلبی شامل موارد زیر است:
1. مصرف دارو
پزشکان ممکن است برای کنترل ریتم قلب و پیشگیری از آریتمی، داروهای مختلفی تجویز کنند. یکی از گروههای اصلی داروها مسدودکنندههای بتا هستند که برای کاهش خطر ایست قلبی تجویز میشوند. همچنین، داروهایی مانند مهارکنندههای ACE و مسدودکنندههای کانال کلسیم ممکن است برای درمان آریتمی و جلوگیری از عوارض قلبی مورد استفاده قرار گیرند.
2. دفیبریلاتور قلبی قابل کاشت (ICD)
دفیبریلاتور قابل کاشت یا ICD یک دستگاه الکتریکی کوچک است که در زیر پوست کاشته میشود و عملکرد آن تنظیم ریتم قلب با استفاده از شوکهای الکتریکی است. این دستگاه به طور مداوم فعالیت قلب را نظارت میکند و در صورت بروز آریتمی، با ارسال شوک الکتریکی ریتم طبیعی قلب را بازمیگرداند. ICD یکی از روشهای مؤثر در کنترل و جلوگیری از آریتمیهای خطرناک محسوب میشود.
3. آنژیوپلاستی عروق کرونری
آنژیوپلاستی یک روش درمانی است که به کمک آن انسدادهای عروق کرونری برطرف میشود. در این روش، با استفاده از یک لوله باریک (کاتتر) که به سرخرگهای مسدود شده قلب هدایت میشود، یک بالون کوچک در محل انسداد باز میشود تا جریان خون به قلب بازگردد. گاهی اوقات، یک استنت فلزی در داخل رگ قرار داده میشود تا در طولانیمدت از بسته شدن مجدد آن جلوگیری کند.
4. جراحی بایپس قلبی
در مواردی که انسداد عروق کرونری شدید است، جراحی بایپس قلبی پیشنهاد میشود. در این روش، بخشی از رگهای سالم بدن برداشته و به شریانهای مسدود شده قلب پیوند زده میشود تا جریان خون طبیعی به قلب بازگردد. این جراحی برای بیماران با انسدادهای متعدد یا پیچیده انتخاب میشود.
5. سبک زندگی سالم و مراقبتهای خانگی
برای پیشگیری از عود مجدد مشکلات قلبی، تغییر سبک زندگی امری ضروری است که شامل چند نکته کلیدی میشود: اجتناب از دخانیات، زیرا سیگار کشیدن به شدت خطر بروز بیماریهای قلبی را افزایش میدهد؛ حفظ وزن سالم و کنترل شاخص توده بدنی (BMI) در محدوده نرمال برای جلوگیری از مشکلات قلبی؛ پرهیز از مصرف الکل که میتواند فشار خون را افزایش داده و به قلب آسیب برساند؛ پیروی از یک رژیم غذایی سالم شامل میوهها، سبزیجات، غلات کامل و چربیهای سالم که به بهبود سلامت قلب کمک میکند؛ انجام فعالیت بدنی منظم که از مهمترین عوامل حفظ سلامت قلب و جلوگیری از بیماریهای قلبی است؛ و در نهایت، کاهش استرس که به دلیل اثرات منفی آن بر سیستم قلبی-عروقی، اهمیت ویژهای دارد.
