سوراخ قلب نوزاد و کودکان یکی از مشکلات مادرزادی است که ممکن است نگرانیهای زیادی را برای والدین به همراه داشته باشد.
در این مقاله توضیح میدهیم سوراخ قلب چیست، چرا در نوزادان و کودکان دیده میشود و چه علائمی میتواند داشته باشد. همچنین روشهای تشخیص، راههای درمان و زمان مناسب پیگیری پزشکی را بررسی میکنیم تا والدین با آگاهی بیشتر تصمیم بگیرند. اگر به دنبال پاسخ روشن به پرسشهای رایج درباره سوراخ قلب کودکان هستید، این مطلب راهنمای شما خواهد بود.
سوراخ بودن قلب به چه معناست؟
سوراخ قلب به انگلیسی “septal defect” به طور کلی به نقص در ساختار طبیعی دیوارههای جداکننده حفره های قلب یا سپتومها اشاره دارد. قلب انسان به چهار حفره تقسیم میشود که توسط دیوارههایی از هم جدا شدهاند. در یک قلب سالم، خون فاقد اکسیژن از بدن به سمت قلب راست هدایت میشود و از طریق ریهها اکسیژندار شده و سپس به قلب چپ میرسد تا به سراسر بدن پمپاژ شود.
در صورت وجود سوراخ در دیوارههای بین دهلیزی یا بطنی، خون اکسیژندار و فاقد اکسیژن با یکدیگر مخلوط شده و عملکرد قلب به خطر میافتد. این امر میتواند منجر به علائمی مانند خستگی، تنگی نفس، رشد ضعیف و در موارد شدیدتر، نارسایی قلبی شود. این عارضه معمولاً مادرزادی بوده و میتواند در حین رشد جنین رخ دهد. انواع مختلفی از سوراخ قلب وجود دارد که بسته به محل سوراخ، اندازه آن و شدت علائم، متفاوت هستند.
برای دریافت مشاوره رایگان با دکتر امیر حسین جلالی، فوق تخصص جراحی قلب و عروق، لطفاً فرم زیر را تکمیل کنید تا در اولین فرصت با شما تماس بگیریم.
انواع سوراخ قلب در نوزادان و کودکان
سوراخهای قلبی به چند نوع مختلف تقسیم میشوند که بسته به محل قرارگیری آنها در قلب، به دستههای زیر تقسیم میشوند:
سوراخ بین دهلیزی (ASD)
نقص سپتوم دهلیزی (ASD) یک ناهنجاری مادرزادی قلبی است که در آن، دیواره جداکننده دو حفره بالایی قلب (دهلیزها) به طور کامل بسته نشده و سوراخی در آن وجود دارد. این نقص باعث میشود خون اکسیژندار و بدون اکسیژن با هم مخلوط شده و قلب مجبور شود برای جبران این مشکل، فشار بیشتری را تحمل کند.
در نتیجه، بیماران مبتلا به ASD در معرض خطر ابتلا به عوارضی مانند فشار خون ریوی و نارسایی قلبی قرار دارند. بسته به اندازه و محل سوراخ، علائم این بیماری میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد.
سوراخ بین بطنهای قلب (VSD)
نقص دیواره بین بطنی (VSD) یک ناهنجاری مادرزادی قلبی است که در آن سوراخی در دیواره جداکننده دو بطن قلب وجود دارد. این نقص منجر به اختلال در جریان خون بین بطنها و در نتیجه، میتواند به نارسایی قلبی منجر شود.
انواع مختلفی از VSD وجود دارد که بر اساس محل و اندازه سوراخ طبقهبندی میشوند. این ناهنجاریها ممکن است در بافت عضلانی (عضلانی)، در نزدیکی مرکز قلب (دور غشایی)، در نزدیکی آئورت یا شریانهای ریوی (خروجی و فوق کریستال) و یا در اثر آسیب ناشی از حمله قلبی (پس از انفارکتوس) ایجاد شوند.
نقص همزمان دهلیزی و بطنی (AVSD)
نقص همزمان دهلیزی و بطنی (AVSD) یک ناهنجاری مادرزادی قلب است که در آن دیواره جداکننده بین حفرههای بالایی و پایینی قلب بهدرستی شکل نگرفته و دریچههای میترال و تریکوسپید نیز دچار اختلال ساختمانی هستند. این وضعیت باعث میشود خون بهصورت غیرطبیعی بین حفرههای قلب جریان پیدا کند و فشار بیشتری به قلب و ریهها وارد شود. در نتیجه، علائمی مانند تنگی نفس، خستگی زودرس، تعریق هنگام شیر خوردن در نوزادان و رشد ناکافی ممکن است دیده شود.
تشخیص AVSD بر پایه معاینه بالینی، اکوکاردیوگرافی و بررسیهای تصویربرداری قلب انجام میشود و درمان آن اغلب به جراحی قلب باز در سنین پایین وابسته است تا ساختار قلب اصلاح شده و عملکرد طبیعی آن تا حد امکان بازگردانده شود.
علائم سوراخ بودن قلب نوزادان و کودکان
سوراخ قلب میتواند علائم مختلفی را در نوزادان و کودکان ایجاد کند که بسته به اندازه و محل سوراخ، شدت این علائم متفاوت خواهد بود.
- تنگی نفس و تنفس سریع: یکی از شایعترین علائم سوراخ قلب، مشکل در تنفس است. نوزادان ممکن است هنگام شیر خوردن خسته شوند و کودکان بزرگتر نیز ممکن است به هنگام فعالیتهای بدنی دچار تنگی نفس شوند.
- خستگی مفرط و ضعف: سوراخ قلب میتواند باعث کاهش اکسیژنرسانی به بدن شود که در نتیجه منجر به خستگی مفرط و ضعف عمومی میشود.
- کاهش وزن و کند شدن رشد: نوزادان مبتلا به سوراخ قلب ممکن است به خوبی وزن نگیرند و رشد طبیعی نداشته باشند.
- تعریق بیش از حد: به دلیل تلاش قلب برای پمپاژ خون بیشتر، بدن نوزاد ممکن است تعریق بیش از حد داشته باشد.
- کبودی پوست: در برخی موارد، به ویژه در سوراخهای قلب بزرگ، ممکن است پوست اطراف لبها، انگشتان و ناخنها کبود شود.
- عفونتهای مکرر: کودکان مبتلا به سوراخ قلب ممکن است مستعد ابتلا به عفونتهای مکرر تنفسی باشند.
- سوفل قلبی: شنیدن صدای غیرعادی در قلب (سوفل قلبی) یکی از نشانههای سوراخ قلب است.
علاوه بر علائم ذکر شده، نوزادان مبتلا به سوراخ قلب ممکن است مشکل در مکیدن، بی قراری و تغذیه ضعیف را تجربه کنند.
علت سوراخ بودن قلب نوزادان و کودکان
علت اصلی سوراخ بودن قلب نوزاد معمولاً به نقص مادرزادی قلب بازمیگردد که میتواند به دلایل ژنتیکی و محیطی بروز کند. ارثی بودن این نقص از والدینی که خود دچار مشکلات مادرزادی قلب هستند، احتمال انتقال آن به فرزندان را افزایش میدهد. همچنین، نوزادانی که دچار اختلالات ژنتیکی مانند سندرم داون هستند، بیشتر در معرض ابتلا به ناهنجاریهای قلبی قرار دارند. دیگر عواملی که میتواند باعث سوراخ شدن قلب نوزادان و کودکان شود عبارت اند از:
- قرارگیری در معرض مواد شیمیایی و داروها: مصرف برخی داروها در دوران بارداری، مانند مهارکنندههای آنزیم تبدیلکننده آنژیوتانسین، استاتینها، تالیدومید، لیتیوم و ایزوترتینوئین، میتواند خطر بروز نقص مادرزادی قلب را افزایش دهد.
- عوامل زیانآور: مصرف الکل، سیگار و قرارگیری در معرض مواد شیمیایی دیگر در دوران بارداری نیز از جمله عوامل خطر محسوب میشوند.
- بیماریهای مادر: بیماریهایی مانند دیابت، سرخجه، فنیل کتونوری و لوپوس در مادر باردار، احتمال بروز نقص مادرزادی قلب در نوزاد را افزایش میدهند.
آیا سوراخ بودن قلب نوزاد خطرناک است؟
سوراخ بودن قلب، اگر تحت درمان قرار نگیرد، میتواند عوارض جدی و تهدیدکنندهای برای سلامت نوزادان و کودکان ایجاد کند. عوارضی همچون نارسایی قلبی، اختلالات ریتم قلب، عفونتهای قلبی و رشد ناکافی از جمله پیامدهای احتمالی این نقص مادرزادی هستند. لذا تشخیص زودهنگام و آغاز درمان مناسب توسط بهترین متخصص قلب، امری حیاتی در بهبود کیفیت زندگی این بیماران و جلوگیری از عوارض جدیتر محسوب میشود.
در ادامه میتوانید نظرات و تجربههای خانواده بیماران پس از درمان سوراخ قلب توسط دکتر جلالی را مشاهده کنید که میتواند دید واقعبینانهتری از روند درمان و نتایج آن در اختیار شما قرار دهد.
تشخیص سوراخ قلب در نوزاد
تشخیص نقص مادرزادی قلب در نوزادان و کودکان عمدتاً از طریق اکوکاردیوگرافی صورت میگیرد. این روش تصویربرداری غیر تهاجمی، امکان مشاهده دقیق ساختار و عملکرد قلب را فراهم میکند. در برخی موارد، برای تایید تشخیص یا ارزیابی دقیقتر، ممکن است از سایر روشهای تصویربرداری مانند سی تی اسکن قلب، ام آر آی قلب و رادیوگرافی قفسه سینه استفاده شود.
چکاپ کوچولوی عزیز با سوراخ بین بطنی و تنگی دریچه ریوی
درمان سوراخ قلب در نوزادان و کودکان
خوشبختانه بسیاری از موارد خفیف این عارضه، به مرور زمان و بدون نیاز به مداخله جراحی بهبود مییابند. با این حال، در مواردی که سوراخ قلب بزرگتر باشد یا علائمی ایجاد کند، درمان ضروری است.
دارودرمانی: در برخی موارد، داروها برای کنترل علائم و بهبود عملکرد قلب تجویز میشوند.
کاتتریزاسیون: در این روش، یک لوله نازک از طریق رگ به قلب وارد میشود و با استفاده از ابزارهای مخصوص، سوراخ قلب بسته میشود.
جراحی: در مواردی که درمانهای دیگر موثر نباشد، عمل جراحی قلب با حداقل تهاجم و استفاده از بخیه برای بستن سوراخ انجام میشود. برای سوراخهای بزرگتر، از مواد مصنوعی با کیفیت بالا برای بستن نقص استفاده میشود. جراحی قلب باز یک روش درمانی موثر و قطعی برای درمان ASD و VSD است، اما به دلیل تهاجمی بودن، نیاز به مراقبتهای ویژه قبل و بعد از عمل دارد.
فیلم عمل سوراخ قلب نوزاد
نتیجه جراحی قلب با وجود دو سوراخ بین بطنی
عوارض بعد از عمل سوراخ قلب
- درد و ناراحتی در محل جراحی: پس از عمل، احساس درد یا فشار در ناحیه قفسه سینه یا محل ورود کاتتر طبیعی است. این درد اغلب خفیف تا متوسط بوده و با داروهای تجویزشده کنترل میشود. شدت و مدت آن به نوع روش جراحی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
- اختلالات موقتی ریتم قلب: در روزها یا هفتههای اول بعد از عمل ممکن است ضربان قلب نامنظم شود. این وضعیت در بیشتر موارد گذراست و با پایش قلب و درمان دارویی برطرف میشود، اما نیاز به پیگیری منظم دارد.
- خونریزی یا کبودی: در محل برش جراحی یا ناحیهای که ابزار پزشکی وارد شده، احتمال خونریزی خفیف یا کبودی وجود دارد. این عارضه اغلب بدون اقدام خاص بهبود پیدا میکند، اما در صورت افزایش خونریزی باید به پزشک اطلاع داده شود.
- عفونت محل جراحی: قرمزی، تورم، درد یا ترشح از محل عمل میتواند نشانه عفونت باشد. رعایت بهداشت زخم و مصرف کامل داروهای تجویزشده برای پیشگیری از این مشکل اهمیت دارد.
- تشکیل لخته خون: در برخی بیماران امکان ایجاد لخته در عروق یا داخل قلب وجود دارد. به همین دلیل مصرف داروهای رقیقکننده خون و انجام آزمایشهای دورهای پس از عمل توصیه میشود.
- تجمع مایع اطراف قلب یا ریهها: پس از جراحی ممکن است مقدار کمی مایع در اطراف قلب یا ریه جمع شود. این حالت با تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه است و در صورت تشخیص بهموقع قابل درمان خواهد بود.
- خستگی و کاهش توان بدنی: احساس ضعف و خستگی در هفتههای ابتدایی پس از عمل شایع است. بدن برای ترمیم نیاز به زمان دارد و بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره تحت نظر پزشک انجام میشود.
- واکنش به داروها: برخی بیماران نسبت به داروهای پس از عمل دچار عوارضی مانند تهوع، سرگیجه یا افت فشار خون میشوند. تنظیم دوز دارو یا تغییر آنها میتواند این مشکلات را کاهش دهد.
سوالات پرتکرار کاربران
خطرات این نقص مادرزادی به اندازه و محل حفره، شدت بیماری و پیشرفت آن بستگی دارد. سوراخهای کوچک در ناحیه دهلیزی اغلب بدون علائم هستند و ممکن است خودبهخود بسته شوند. اما نقص سپتوم بطنی (VSD) که شایعتر و با علائم مشخصتری است، در صورت عدم درمان میتواند منجر به نارسایی قلبی و عوارض جدی مانند حمله قلبی شود. بنابراین، این ناهنجاریها در صورت عدم کنترل، ممکن است به مرگ ناشی از مشکلات قلبی منجر شوند.
وجود سوراخ در دهلیز قلب جنین در مراحل اولیه رشد، یک سازگاری فیزیولوژیکی طبیعی است. این سوراخ موقت، امکان گردش خون جنینی و تأمین اکسیژن مورد نیاز بافتهای در حال رشد را فراهم میکند. با تکامل ریهها پس از تولد، این سوراخ معمولاً به صورت خودکار بسته میشود. تداوم این وضعیت پس از تولد، به عنوان یک ناهنجاری قلبی مادرزادی تلقی شده و نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی است.
در بیشتر موارد، سوراخهای کوچک قلب بهتدریج پس از تولد خودبهخود بسته میشوند و معمولاً عوارض جدی ایجاد نمیکنند. این روند ممکن است تا ۲ سالگی کامل شود، اما در برخی موارد، بسته شدن سوراخهای کوچک قلب تا ۴ سالگی نیز ادامه مییابد. در این مدت، نظارت و معاینات منظم پزشکی ضروری است.
بله، برخی از انواع سوراخ قلب میتوانند زمینه ارثی داشته باشند و از والدین به کودک منتقل شوند. با این حال، در بسیاری از موارد علت دقیق مشخص نیست و عوامل محیطی و شرایط دوران بارداری هم نقش دارند.
بله، در بسیاری از نوزادان سوراخ قلبهای کوچک با رشد کودک بهصورت خودبهخود بسته میشوند. در مواردی که سوراخ بزرگتر باشد، با پیگیری پزشکی و در صورت نیاز درمان دارویی یا جراحی بهخوبی قابل کنترل و درمان است.
سوراخ قلب چه عوارضی دارد؟
اگر سوراخ قلب درمان نشود، میتواند باعث نارسایی قلبی، تنگی نفس، خستگی زودرس و اختلال در رشد کودک شود. در موارد شدیدتر، افزایش فشار ریه، عفونتهای مکرر تنفسی و آسیب دائمی به قلب و ریهها ممکن است ایجاد شود.
