تنگی دریچه میترال، وضعیتی است که در آن دریچه میترال قلب، که بین دهلیز چپ و بطن چپ قرار دارد، به درستی باز نمیشود. این تنگی باعث کاهش جریان خون از دهلیز چپ به بطن چپ و در نتیجه اختلال در خونرسانی به بدن میشود. در این مقاله از دکتر جلالی، به بررسی علل، علائم، نحوه تشخیص و روشهای درمانی تنگی دریچه میترال خواهیم پرداخت.
دریچه میترال
قلب، عضلهای حیاتی و مسئول پمپاژ خون به سراسر بدن است. این عضو قدرتمند، با چهار دریچه اصلی (پولمونری، آئورت، میترال و تریکوسپید) و شبکهای از عروق، خون را به طور مداوم در بدن به گردش درمیآورد. دریچه میترال، که با نام دریچه دولَتی یا دهلیزی چپ نیز شناخته میشود، نقشی کلیدی در این فرایند ایفا میکند.
این دریچه، که از دو لَت (فلپ) تشکیل شده، بین دهلیز چپ و بطن چپ قلب قرار دارد و جریان خون از دهلیز به بطن را تنظیم میکند. در حالت طبیعی، دریچه میترال با هر ضربان قلب باز و بسته شده و از بازگشت خون از بطن به دهلیز جلوگیری میکند.
تنگی دریچه میترال
تنگی دریچه میترال (Mitral Stenosis) به معنای باریک شدن مسیر عبور خون از دهلیز چپ به بطن چپ است که منجر به کاهش یا انسداد جریان خون میشود. این عارضه اغلب ناشی از تب روماتیسمی و عفونتهای استرپتوکوکی است، اگرچه عوامل دیگری نیز میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
تنگی دریچه میترال باعث میشود قلب برای پمپاژ خون تلاش بیشتری کند، که میتواند علائمی مانند تنگی نفس، خستگی و کاهش تحمل فعالیت بدنی را ایجاد کند. این بیماری در کشورهای در حال توسعه شیوع بیشتری دارد، در حالی که در کشورهایی با مراقبتهای بهداشتی پیشرفته، مانند ایالات متحده، به دلیل درمان بهموقع عفونتها، کمتر دیده میشود. درمان زودهنگام این عارضه برای پیشگیری از مشکلات جدیتر قلبی ضروری است.
علائم تنگی دریچه میترال قلب
تنگی دریچه میترال مانع از جریان طبیعی خون شده و میتواند منجر به طیف وسیعی از علائم شود. شدت علائم بسته به میزان تنگی دریچه متفاوت است. در موارد خفیف، ممکن است فرد سالها بدون هیچ علامتی زندگی کند، در حالی که در موارد شدید، علائم میتوانند ناتوانکننده باشند.
شایعترین علائم در بزرگسالان:
- تنگی نفس: این علامت اغلب در هنگام فعالیت بدنی، ورزش یا دراز کشیدن بروز میکند و شایعترین علامت این بیماری است.
- خستگی: خستگی غیرمعمول و ضعف، به حدی که در انجام فعالیتهای روزمره اختلال ایجاد کند.
- عفونتهای تنفسی مکرر: افراد مبتلا به تنگی دریچه میترال مستعد ابتلا به عفونتهای ریوی مانند برونشیت هستند.
- تپش قلب: احساس ضربان قلب تند، نامنظم یا کوبنده، که اغلب ناشی از فیبریلاسیون دهلیزی (نوعی آریتمی قلبی) است.
- سرفه (گاهی همراه با خون): سرفه ممکن است خشک باشد یا با خلط خونی همراه باشد که ناشی از افزایش فشار در عروق ریوی است.
- گرفتگی صدا: فشار بر روی عصبی که تارهای صوتی را کنترل میکند، میتواند منجر به گرفتگی صدا شود.
- تورم (ادم): تجمع مایع در پاها، مچ پا، شکم و گاهی اوقات صورت، به دلیل نارسایی قلبی.
- درد قفسه سینه: احساس فشار، سنگینی یا درد در قفسه سینه، به ویژه هنگام فعالیت.
- سرگیجه و سبکی سر: کاهش جریان خون به مغز میتواند باعث سرگیجه و سبکی سر شود.
- سکته مغزی: در موارد شدید، لختههای خون میتوانند از قلب جدا شده و به مغز رفته و باعث سکته شوند.
علائم در کودکان (تنگی مادرزادی دریچه میترال):
- مشکل در تغذیه یا تعریق زیاد هنگام شیر خوردن: نوزاد ممکن است به سختی شیر بخورد و هنگام تلاش برای تغذیه، زیاد عرق کند.
- سرفه و خس خس سینه: مشکلات تنفسی مانند سرفه و خس خس سینه شایع است.
- کندی رشد: رشد جسمی و وزنگیری کودک ممکن است کندتر از حد معمول باشد.
- عفونتهای تنفسی مکرر: کودکان مبتلا بیشتر مستعد ابتلا به عفونتهای تنفسی هستند.
عوامل به وجود آورنده تنگی دریچه میترال
تنگی دریچه میترال میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد که در ادامه بهطور جامع بررسی میشود:
1. آسیب ناشی از عفونت (تب روماتیسمی):
شایعترین علت تنگی دریچه میترال، تب روماتیسمی است. این بیماری در پی عفونت با باکتری استرپتوکوک (عامل گلودرد چرکی) رخ میدهد. در واقع، تب روماتیسمی یک واکنش خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافتهای خودی، به ویژه دریچههای قلب، حمله میکند. این حمله میتواند منجر به التهاب و زخم در دریچه میترال شود که در نهایت باعث تنگی آن میگردد.
تب روماتیسمی میتواند روماتیسم قلبی، اندوکاردیت (التهاب لایه داخلی قلب)، میوکاردیت (التهاب عضله قلب) و پریکاردیت (التهاب پرده دور قلب) را ایجاد کند. درگیری دریچه میترال در این فرایند میتواند منجر به بیماری روماتیسمی قلب شود که یک بیماری مزمن است و علائم آن ممکن است 5 تا 10 سال پس از ابتلا به تب روماتیسمی ظاهر شود.
2. رسوب کلسیم (کلسیفیکاسیون حلقوی میترال – MAC):
با افزایش سن، کلسیم میتواند در اطراف دریچه میترال رسوب کند و باعث ضخیم شدن و سفت شدن آن شود. این وضعیت به عنوان کلسیفیکاسیون حلقوی میترال (MAC) شناخته میشود. MAC معمولاً در افراد مسن دیده میشود و میتواند با سایر بیماریهای دریچهای قلب، به ویژه تنگی دریچه آئورت، همراه باشد.
3. تنگی مادرزادی دریچه میترال:
در برخی موارد، نوزادان با دریچه میترال تنگ متولد میشوند. این وضعیت به عنوان تنگی مادرزادی دریچه میترال شناخته میشود و میتواند درجات مختلفی از شدت داشته باشد. تنگی مادرزادی اغلب در دوران کودکی و معمولاً قبل از 2 سالگی تشخیص داده میشود. در موارد شدید، ممکن است جراحی در اوایل کودکی ضروری باشد.
4. سایر عوامل:
علاوه بر عوامل ذکر شده، عوامل دیگری نیز میتوانند در ایجاد تنگی دریچه میترال نقش داشته باشند، اگرچه شیوع آنها کمتر است:
- بیماریهای التهابی: برخی بیماریهای التهابی مانند لوپوس میتوانند دریچههای قلب را تحت تأثیر قرار دهند.
- تومورها: تومورهای قلبی، اگرچه نادر هستند، میتوانند باعث انسداد دریچه میترال شوند.
- لختههای خون: لختههای خون در دهلیز چپ میتوانند جریان خون از طریق دریچه میترال را مسدود کنند.
- پرتودرمانی: پرتودرمانی به قفسه سینه میتواند در موارد نادر باعث آسیب به دریچههای قلب شود.
- عوامل خطر عمومی: چاقی، افزایش سن، سابقه خانوادگی بیماریهای قلبی، مصرف دخانیات و برخی بیماریهای زمینهای مانند دیابت و فشار خون بالا میتوانند خطر ابتلا به بیماریهای دریچهای قلب از جمله تنگی میترال را افزایش دهند.
تشخیص تنگی دریچه میترال
تشخیص دقیق این عارضه توسط متخصص قلب و عروق و با استفاده از روشهای مختلف صورت میگیرد.
مراحل تشخیص تنگی دریچه میترال:
- معاینه فیزیکی: پزشک با استفاده از گوشی پزشکی به صداهای قلب شما گوش میدهد. سوفل قلبی (صدای غیرطبیعی قلب) و همچنین علائمی مانند آریتمی (ضربان قلب نامنظم) و وجود مایع در ریهها میتواند نشانههای تنگی دریچه میترال باشد.
- تصویربرداری: برای تأیید تشخیص و بررسی دقیقتر وضعیت دریچه میترال، از روشهای تصویربرداری زیر استفاده میشود:
- اکوکاردیوگرافی: این روش، رایجترین و مهمترین ابزار تشخیصی برای تنگی دریچه میترال است. اکوکاردیوگرافی قلب با استفاده از امواج فراصوت، تصاویری زنده از قلب، ساختار آن و نحوه عملکرد دریچهها ارائه میدهد. این روش به طور خاص برای ارزیابی میزان تنگی دریچه میترال و تأثیر آن بر جریان خون بسیار مفید است.
- اکوکاردیوگرافی از طریق مری (TEE): در این روش، یک مبدل اولتراسوند کوچک از طریق مری به پشت قلب فرستاده میشود. از آنجا که مری در مجاورت قلب قرار دارد، TEE تصاویر دقیقتری از دریچه میترال ارائه میدهد، به ویژه در مواردی که تصاویر اکوکاردیوگرافی معمولی کیفیت مطلوبی ندارند.
- رادیوگرافی قفسه سینه: این روش با استفاده از اشعه ایکس، تصاویری از قلب و ریهها را ارائه میدهد. رادیوگرافی میتواند بزرگ شدن قلب یا تجمع مایع در ریهها را که ممکن است ناشی از تنگی دریچه میترال باشد، نشان دهد.
- کاتتریزاسیون قلبی: این روش تهاجمیتر است و معمولاً زمانی استفاده میشود که اطلاعات بیشتری برای تصمیمگیری در مورد درمان لازم باشد. در این روش، یک لوله نازک (کاتتر) از طریق رگ خونی در بازو، کشاله ران یا گردن به قلب هدایت میشود. این روش امکان اندازهگیری مستقیم فشار داخل قلب و بررسی دقیقتر وضعیت دریچه میترال را فراهم میکند. با این حال، به دلیل ماهیت تهاجمی، این روش معمولاً آخرین گزینه تشخیصی است.
- آزمایشهای بررسی ریتم قلب:
- الکتروکاردیوگرام (ECG یا EKG): این آزمایش فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و میتواند ناهنجاریهای ریتم قلب (آریتمیها) را که ممکن است با تنگی دریچه میترال مرتبط باشند، نشان دهد.
- تست ورزش (تست استرس): این تست عملکرد قلب را در هنگام فعالیت بدنی ارزیابی میکند و میتواند به تشخیص تنگی دریچه میترال در مواردی که علائم در حالت استراحت مشخص نیستند، کمک کند.
- بررسی سابقه پزشکی: پزشک در مورد سابقه پزشکی شما، از جمله هرگونه بیماری قبلی یا فعلی، داروهای مصرفی و علائم شما سؤال خواهد کرد.
درمان تنگی دریچه میترال
تنگی دریچه میترال یکی از بیماریهای جدی قلبی است که درمان آن به شدت بیماری و وضعیت بیمار بستگی دارد. در موارد خفیف، ممکن است نیاز به درمان خاصی نباشد، اما در صورت پیشرفت بیماری، از روشهای دارویی یا جراحی استفاده میشود. این ادامه به بررسی روشهای درمانی این بیماری میپردازد.
درمان دارویی
در موارد خفیف تا متوسط، درمانهای دارویی ممکن است کافی باشند. این داروها به کنترل علائم و کاهش عوارض کمک میکنند:
- داروهای رقیقکننده خون برای پیشگیری از تشکیل لخته خون.
- آسپرین جهت کاهش خطر لخته شدن خون.
- مسدودکنندههای کانال کلسیمی و بتا بلوکرها برای کاهش ضربان قلب و بهبود عملکرد قلب.
- داروهای ضد آریتمی جهت کنترل ریتم نامنظم قلب، بهویژه در موارد فیبریلاسیون دهلیزی.
- مدرها برای کاهش تجمع مایعات در بدن و ریه.
- آنتیبیوتیکها در مواردی که علت بیماری تب روماتیسمی باشد.
توجه: مصرف این داروها باید حتماً تحت نظر پزشک متخصص انجام شود.
درمانهای گیاهی و مکملها
برخی بیماران ممکن است به درمانهای گیاهی علاقهمند باشند، اما این روشها باید با احتیاط و پس از مشاوره با پزشک مورد استفاده قرار گیرند. گیاهانی مانند سیر، چای سبز و مواد معدنی مانند منیزیم ممکن است بهطور محدود مفید باشند، اما اثربخشی آنها در مقایسه با روشهای پزشکی قطعی نیست.
روشهای جراحی
برای موارد شدید که درمان دارویی کافی نیست، جراحی دریچه میترال توصیه میشود. انواع روشهای جراحی عبارتند از:
- بالن زدن یا والوولوپلاستی با بالون: در این روش، یک کاتتر با بالون به دریچه تنگ هدایت میشود و با باد کردن بالون، دریچه باز میشود. مناسب بیمارانی است که به بیماریهای دیگر دریچهای مبتلا نباشند.
- کامیشروتومی (Commissurotomy): عمل جراحی قلب باز برای برداشتن رسوبات کلسیمی و بافتهای آسیبدیده. این روش زمانی انجام میشود که والوولوپلاستی با بالون ناکافی باشد.
- ترمیم دریچه میترال: بهترین جراح قلب بخش آسیبدیده دریچه را ترمیم میکند. این روش به حفظ دریچه طبیعی بیمار کمک میکند و معمولاً نسبت به تعویض دریچه اولویت دارد.
- تعویض دریچه میترال: جراحی تعویض دریچه میترال زمانی انجام میشود که دریچه به شدت آسیب دیده باشد.
انواع دریچههای جایگزین:
- دریچههای مکانیکی: نیازمند مصرف مادامالعمر داروهای رقیقکننده خون.
- دریچههای بیولوژیکی: از بافت قلب انسان، گاو یا خوک تهیه میشوند و ممکن است نیاز به تعویض مجدد داشته باشند.
تغییرات سبک زندگی
تغییرات در سبک زندگی میتواند در بهبود کیفیت زندگی بیماران مؤثر باشد:
- کاهش مصرف نمک: برای جلوگیری از فشار اضافی به قلب.
- حفظ وزن متناسب: کمک به کاهش فشار روی قلب.
- کاهش مصرف کافئین و الکل: پیشگیری از تشدید آریتمی قلبی.
- ورزش منظم و سبک: به شرط مشورت با پزشک.
- مراجعات منظم پزشکی: برای پایش وضعیت بیماری و جلوگیری از پیشرفت آن.
توصیه برای بانوان باردار
بارداری میتواند فشار بیشتری بر قلب وارد کند. بانوان مبتلا به تنگی دریچه میترال باید پیش از بارداری با پزشک خود مشورت کنند و تحت نظر متخصص قلب و ماما باشند.
آیا تنگی دریچه میترال خطرناک است؟
تنگی دریچه میترال بیماری جدیای است که میتواند عوارض خطرناکی نظیر تنگی نفس، فشار خون ریوی، سکته قلبی، آریتمی و سکته مغزی ایجاد کند. این عارضه، به ویژه برای زنان باردار، نیازمند توجه ویژه و مشاوره پیش از بارداری با متخصص قلب است، زیرا نوع شدید آن میتواند خطراتی برای مادر و جنین از جمله سقط جنین به همراه داشته باشد.
همچنین، بزرگسالان مبتلا به تنگی دریچه میترال، به خصوص در صورت نیاز به جراحی و تعویض دریچه، نیازمند مراقبتهای ویژه و جراحی توسط متخصصین مجرب هستند تا احتمال موفقیت درمان افزایش یابد. پیشگیری از این بیماری با رعایت رژیم غذایی مناسب، کنترل وزن و انجام ورزشهای هوازی سبک امکانپذیر است و تشخیص زودهنگام آن توسط پزشک متخصص، روند بهبودی را تسریع میکند و از پیشرفت بیماری و نیاز به جراحیهای پیچیدهتر جلوگیری میکند.
