بیماری مجرای شریانی باز (PDA) یک ناهنجاری مادرزادی قلب است که در آن ارتباط طبیعی بین آئورت و شریان ریوی، که باید پس از تولد بسته شود، باز میماند. این نقص، باعث اختلال در جریان خون بین قلب و ریهها شده و میتواند منجر به مشکلات جدی در سلامت نوزاد شود. در این مقاله، به بررسی علل، علائم، تشخیص و روشهای درمان این بیماری خواهیم پرداخت.
مجرای شریانی باز (PDA) چیست؟
مجرای شریانی باز (PDA) نوعی نقص مادرزادی قلب است که به دلیل عدم بسته شدن مجرای شریانی بین آئورت و شریان ریوی پس از تولد رخ میدهد. در دوران جنینی، مجرای شریانی نقش حیاتی در هدایت خون از ریهها (که در آن زمان عملکردی ندارند) به سیستم گردش خون بدن ایفا میکند. پس از تولد و شروع عملکرد ریهها، این مجرا باید ظرف چند روز بسته شود.
عدم بسته شدن مجرا منجر به جریان خون غیرطبیعی از آئورت به شریان ریوی میشود، که میتواند بار اضافی بر قلب و ریهها وارد کند. شدت علائم و عوارض PDA به اندازه مجرا و میزان جریان خون غیرطبیعی بستگی دارد.
چه چیزی باعث ایجاد مجرای شریانی باز می شود؟
علت دقیق مجرای شریانی باز (PDA) هنوز به طور کامل مشخص نشده است. این عارضه در نوزادان نارس، بهویژه آنهایی که قبل از هفته 28 بارداری متولد میشوند، بسیار شایعتر است و حدود 65 درصد از این نوزادان را تحت تأثیر قرار میدهد. در نوزادان ترم (نوزادی که در زمان مناسب و طبیعی متولد شده است)، PDA نادر است و در دختران دو برابر بیشتر از پسران رخ میدهد.
PDA میتواند همراه با سایر ناهنجاریهای قلبی دیده شود. برخی عوامل خطر که احتمال بروز این بیماری را افزایش میدهند، شامل شرایط ژنتیکی خاص، سابقه خانوادگی بیماریهای مادرزادی قلب، مشکلات جنینی در رحم، و عفونتهای مادر یا جنین در دوران بارداری مانند سرخجه است. همچنین، عواملی مانند مصرف سیگار، برخی داروها، و سایر شرایط مرتبط با بارداری میتوانند در ایجاد PDA نقش داشته باشند.
علاوه بر این، برخی شرایط خاص نیز ممکن است احتمال بروز PDA را افزایش دهند، از جمله:
- سرخجه در دوران بارداری: نوزادانی که مادرانشان در دوران بارداری به سرخجه (سرخک آلمانی) مبتلا بودهاند، در معرض خطر بیشتری برای PDA قرار دارند.
- سندرم دیسترس تنفسی نوزاد (RDS): نوزادانی که ریههای آنها پیش از تولد به میزان کافی سورفکتانت دریافت نکردهاند، ممکن است دچار مشکلات تنفسی شوند و همزمان به PDA نیز مبتلا شوند.
علائم مجرای شریانی باز چیست؟
علائم بالینی مجرای شریانی باز (PDA) طیف گستردهای را شامل میشود و به عوامل متعددی از جمله اندازه مجرا و سن نوزاد در زمان تولد بستگی دارد. در برخی موارد، بهویژه در مجاری کوچک، بیماران ممکن است کاملاً بدون علامت باشند و تشخیص بهطور اتفاقی صورت پذیرد. با این حال، در نوزادان با مجاری بزرگ، علائم و نشانههای نارسایی قلبی و مشکلات تنفسی بهطور بارزتری بروز میکند.
- تنگی نفس (دیسپنه)
- تنفس سریع (تاکیپنه)
- تعریق هنگام تغذیه
- خستگی یا ضعف
- مشکلات تغذیه و دریافت ناکافی مواد غذایی
- اختلال در رشد و افزایش وزن
- تپش قلب یا ضربان قلب سریع (تاکیکاردی)
- عفونت های تنفسی مکرر
- آپنه
- عدم رشد نوزاد
- درست شیر نخوردن
- تنگی نفس در هنگام شیر خوردن
عوارض مجرای شریانی باز
مجرای شریانی باز (Patent Ductus Arteriosus) میتواند منجر به عوارض جدی و جبرانناپذیری شود که در ادامه به برخی از مهمترین آنها اشاره شده است:
- فشار خون ریوی بالا: افزایش جریان خون از طریق مجرای شریانی باز به ریهها باعث بالا رفتن فشار خون ریوی شده و در صورت عدم درمان، منجر به آسیب دائمی عروق ریه و ایجاد پرفشاری ریوی غیرقابل برگشت خواهد شد.
- نارسایی قلبی: در این بیماری، مقدار زیادی از خون اکسیژندار در ریهها باقی مانده و میزان کافی به گردش سیستمیک نمیرسد. این وضعیت موجب افزایش بار قلب، تلاش بیشازحد برای جبران کمبود اکسیژن و در نهایت، نارسایی قلبی میشود.
- اندوکاردیت عفونی: التهاب دیواره داخلی قلب یکی از عوارض بالقوه PDA است که میتواند خطرات جدی برای بیمار ایجاد کند.
تشخیص مجرای شریانی باز
تشخیص مجرای شریانی باز معمولاً بلافاصله پس از تولد و طی معاینه فیزیکی توسط پزشک صورت میگیرد. در این معاینه، پزشک به صدای غیرطبیعی قلب (سوفل قلبی) و علائم احتقان ریوی گوش میدهد. همچنین، ضربان نبض و میزان فشار خون نوزاد بررسی میشود.
برای تأیید تشخیص و ارزیابی شدت PDA، پزشک ممکن است آزمایشهای زیر را تجویز کند:
- اکوکاردیوگرافی: سونوگرافی قلب برای بررسی ساختار و عملکرد قلب.
- الکتروکاردیوگرام (EKG): بررسی فعالیت الکتریکی قلب از طریق الکترودهای متصل به بدن.
- تصویربرداری با اشعه ایکس قفسه سینه: برای ارزیابی وضعیت ریهها و اندازه قلب.
درمان مجرای شریانی باز
در برخی موارد، این عارضه به طور خودبهخود بسته میشود، اما در مواردی که علائمی مانند خستگی، تنگی نفس و ضربان قلب سریع بروز کند، نیاز به درمان توسط پزشک متخصص قلب است. درمان مجرای شریانی باز به عوامل مختلفی از جمله سن بیمار، شدت بیماری و وضعیت عمومی نوزاد بستگی دارد و میتواند شامل گزینههای مختلفی باشد:
- دارو درمانی: در نوزادان نارس، داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) میتوانند به بسته شدن مجرای شریانی کمک کنند. این داروها با مهار مواد شیمیایی هورمونی که مجرای شریانی را باز نگه میدارند، موجب بسته شدن آن میشوند. داروی ایندومتاسین (Indocin) یکی از این داروهاست که تحت نظر پزشک متخصص تجویز میشود.
- کاتتریزاسیون قلبی: این روش درمانی، به ویژه برای نوزادان و کودکان زیر 6 ماه که دارای علائم حاد هستند، مناسب است. کاتتر از طریق عروق کشاله ران وارد بدن شده و به قلب میرسد تا با استفاده از ابزارهایی چون آمپلاتزر یا کویل، مجرای شریانی باز بسته شود. این روش کم تهاجمی بوده و معمولاً برای نوزادان 6 تا 12 ماهه نیز انجام میشود.
- جراحی: در صورتی که روشهای دارویی و کاتتریزاسیون مؤثر نباشند یا شدت بیماری زیاد باشد، جراحی توصیه میشود. این روش، که به آن “لیگاسیون PDA” گفته میشود، شامل ایجاد یک برش کوچک در قفسه سینه نوزاد است تا پزشک بتواند مجرای شریانی باز را با استفاده از بخیهها یا گیرههای فلزی ببندد.
